|
|
|
Adolfo Arejita Euskaltzaindia Euskararen jatorriaren inguruan den lehenengo auzia, ikertzaile eta jakingurazko askorentzat, hau da: nondik dator euskara? Zein ote da gure hizkuntzaren jatorria? Itauna zehaztasun gehiagoz eginda: nola agertu da “euskara” deritzagun hizkuntza hau Europaren sartaldeko bazter honetan, Garona eta Ebro ibaien bitarteko lurraldean? Gaurko begiz ikusita, Euskal Herria deritzan lurraldean oraindik bizirik dagoen hizkuntza banako hau nondikoa ote da? |
Адольфо Арехита Эускалцайндия (Академия баскского языка) Первая проблема, связанная с происхождением баскского языка, для многих исследователей и любопытствующих звучит так: откуда проистекает баскский язык? Где он берет свое начало? Если уточнить вопрос: как появился язык, называемый нами «эускара», в этом уголке Западной Европы, на территории между Гаронной и Эбро? Глядя с высоты наших дней: откуда этот обособленный язык на территории Эускалеррии? |
Galdera horren atzean dagoen auzia korapiloz betea da benetan. Izan ere ez zaio euskal hizkuntzari senide edo ahaide jakinik ezagutzen, ez hurren ez urrunetan. Aspalditik sortu eta garatu diren hipotesiek ez dute oraindino argirik ekarri auzi honi buruz. |
Проблема, стоящая за этим вопросом, в самом деле таит в себе множество препятствий. Равным образом неизвестен ни один «родственник» баскского языка – ни ближний, ни дальний. Гипотезы, которые выдвигались и развивались с давних времен, до сих пор не пролили свет на суть дела. |
Euskararen inguruan dugun bigarren auzia euskararen gaur arteko iraupenaren gainekoa da. Zelan jadetsi ote du hain luzaro bizirik irautea, antzinate zaharraren lausopean galtzen diren denboretatik gaurdaino? Bien bitartean zergatik aldendu dira zeharo inguruko beste hizkuntza zahar guztiak, batzuetan arrastorik ere utzi barik, eta hizkuntza batzuk seguruenik euskarak baino hiztun gehiago zituztenak? |
Вторая проблема, связанная с баскским языком, состоит в том, что он дожил до наших дней. Как смог он сохраниться в течение столь длительного времени с седой древности до наших дней? В то же время, почему исчезли, иногда бесследно, все другие древние языки из его окружения, которые, по всей видимости, насчитывали больше носителей, чем эускара? |
Euskarak gorabehera edo uholde historiko guztietatik bizirik irtete hau esplikatzeko teoria bat baino gehiago ipini dira mahai gainean. |
На повестке дня оказалось несколько теорий, призванных объяснить перипетии баскского языка и его жизнеспособность в водовороте истории. |
Bat hauxe: Neolito garaian, indoeuroparrak Europan zehar zabaltzen joan ziren, eta nekazaritzarekin batera, euren hizkuntzak eta kulturak nagusitzen. Ekialde Erditik sartalderantz, Europarantz, geldiro-geldiro hedatzen joan ziren herri horiek. Artzaintza, agian, aurretik ere ezaguna zatekeen Europan, baina indoeuroparren etorrerarekin basoak gutxitzen eta luberriak ugaritzen joan ziren: “Neolito garaiko deforestazio nagusia” esan izan zaio fenomeno horri. |
Одна из них следующая: в неолите индоевропейцы, освоившие Европу, принесли вместе с земледелием свои языки и культуры. Эти народы распространялись постепенно, с Ближнего Востока на запад в Европу. Возможно, что в Европе уже существовало пастушество, но с приходом индоевропейцев площадь лесов сократилась, а обработанной земли стало больше – феномен, получивший название «великое неолитическое обезлесение». |
Baina euskaldunak, edo horien aurretikoak, Europako kontinentearen sartalde bazterrean bizi ziren, Europa erdialdeak eta ekialdeak jasan zituzten inbasioetatik urruntxo. Horregatik beharbada, indoeuropar kulturako nekazariekin gutxi nahasta zitezkeen. Agian hori izan daiteke euskal hizkuntza zaharra bizirik iraun izanaren arrazoia. |
Но баски, или их предки, жили на европейском западе, вдали от завоеваний, потрясших центр и восток Европы. Быть может, поэтому они смогли избежать полного смешения с земледельцами индоевропейцами. Такой может оказаться одна из причин сохранения древнего баскского языка. |
Posible da, indoeuroparren etorrera aurretik, antzinako euskara edo protoeuskara Europa erdialdean ere zabaldurik egotea. Hala defenditu du oraintsu Theo Vennemann Alemaniako ikertzaileak: euskaldunak omen dira “die Ur-europaer”, paleoeuroparrak, eta toponimia erro zaharren batzuek horretarako bidea ematen ei dute. |
Возможно, ранее прихода индоевропейцев древний эускара, или протоэускара, занимал и Центральную Европу. Этот тезис защищает Тео Веннеманн, немецкий исследователь: баски предстают палеоевропейцами («die Ur-europaer»), что подтверждают некоторые древние корни в топонимии. |
Beste arrazoi batzuk ere eman dira. |
Приводятся также другие аргументы. |
Batzuen ustez, euskal lurraldea biztanle multzo trinko samarrez horniturik egongo zen Neolito garaian. Trikuharrien kopururik handiena Pirinio mendietan dugu, kasurako. Artzaintza izango zen orduan ere horko jarduera nagusia. Lurralde horretan bizi zen jendea, bestalde, nahikoa sakabanaturik bizi izango zen. Bai artzaintza eta bai biztanleen banakuntza bizibide baten iraupenari eusteko baldintza ezagunak dira. Beharbada horrek lagunduko zion euskarari hiztunen ezpainetan irauten (T. Aranzadi). |
Как считают некоторые, в течение неолита баскская территория должна была иметь многочисленное население. Например, самое большое число дольменов находится в Пиренеях. Вероятно, основным занятием здесь было пастушество. Как пастушество, так и изолированность населения – известные условия для консервации определенного образа жизни. Возможно, это помогло эускара остаться на устах его носителей (Т. Арансади). |
Argudio hori sendotzera beste arrazoi batzuk ere ekarri dira, lurraldearen orografiaz eta biztanleen ekonomiaz zerikusia dutenak: euskal lurraldea, zati handi batean behintzat, menditsua da, eta bestetik, ondasunez urria eta komunikabidez gaizki lotua, erromatarrak etorri aurretik behintzat. Baldintza horiengatik guztiengatik halako bakartasun egoeran geratuko zen lurralde hau. |
Были высказаны и другие доводы с тем, чтобы поддержать эти аргументы: хозяйство населения и орография области – баскская территория, по крайней мере, ее большая часть, гориста, а с другой стороны, она была небогата и плохо связана коммуникациями, во всяком случае, до прихода римлян. При всех этих условиях данная территория должна была остаться изолированной. |
Erromanizazioaz loturiko beste argudio bat: erromanizazio prozesua ez zen osoa izatera heldu Euskal Herrian, eta Erromatar Inperioak lur jo zuenean etenda geratu zen prozesu hori. Hori dela eta lehen baino bakartuago geratuko zen euskal lurraldea, oraindik bere hizkuntza eta bizimoduari eusten ziela. |
Другой аргумент имеет отношение к романизации – процесс ее в Баскском крае не совершился в полном объеме, и когда Римская империя пала, романизация прервалась. Поэтому баскская территория сохранила значительную обособленность и сохранила свой язык и образ жизни. |
Iberiar Penintsularen iparraldean, sartalderago, beste gizatalde edo leinu batzuk izan ziren, euren hizkuntza eta kultura bereziak zituztenak; batzuek indoeuropar jatorriko hizkuntza zeltak zituzten (galaiko-lusitanoak) eta beste batzuek beste jatorri batekoak (kantabriarrak, asturiarrak, iberiarrak). Kantabriak eta Asturiasek Euskal Herriaren antzeko orografia dute: menditsuak dira; trikuharriak ere badira. Hala ere, erromanizazio garaian galdu zituzten euren hizkuntzak, aztarren gutxi utzita. Euskarak iraun egin zuen ostera. |
На севере Пиренейского полуострова, и ближе к западу, имелись другие группы населения и племена с собственными языками и культурой: с одной стороны – кельты, говорившие на индоевропейских языках (лузо-галаики), с другой – племена иного происхождения (кантабры, астуры, иберы). Кантабрия и Астурия имеют ту же орографию, что и Баскский край – они гористые и также располагают дольменами. Однако в период романизации языки их утратились, и о них практически ничего не известно. Баскский язык, напротив, выжил. |
Labur esanda, euskara dugu Europa osoan, gure Aroa baino lehenagotik datorren eta indoeuropar hizkuntzen erasotik salbatu zen hizkuntza bakarra, eta Europa sartalde guztian latinaren eta erromantze hizkuntzen uholdeari eutsi zion bakarra. |
Резюмируя, можно сказать, что баскский – единственный язык в Европе, возникший еще до нашей эры, единственный язык, устоявший перед наступлением индоевропейских языков и единственный язык в Западной Европе, переживший вторжение латыни и романских языков. |
Koldo Mitxelenaren ustean, bizirik iraute horrek zerikusi estua eduki behar du euskara egituraz beste hizkuntzetatik guztiz diferentea izatearekin; beste jatorri batekoa izatearekin, hau da, auzo hizkuntzekin etorkiz zerikusirik ez edukitzearekin. Hala ere, iberiera eta etrusko hizkuntzak ere guztiz galdu ziren erromatarren hedatzearekin, hizkuntzok latinarekin loturarik ez zutenak izan arren. |
По мнению Кольдо Мичелены, эта выживаемость тесным образом связана со структурой языка, очень отличающейся от структуры соседних языков; с иным происхождением, иначе говоря, с отсутствием чего бы то ни было общего с соседями. Однако под римским влиянием иберийский и этрусский языки исчезли полностью, хотя оба с латынью никак не были связаны. |
Euskararen antzinatasunera bihurturik, uste da euskara, kaukasiar hizkuntzak eta agian beste bakanen bat indoeuroparren aurretiko egoera baten hondarrak direla, eta gero nagusituko ziren hizkuntza familiak hedatu baino lehenagoko egoera islatzen dutela moduren batean (A. Tovar). |
При обращении к древности баскского языка утверждается, что эускара вместе с кавказскими языками и, может быть, еще с некоторыми, – свидетельство предшествующей ситуации, которое определенным образом отражает состояние Европы до языковых семей, распространившихся впоследствии (А. Товар). |
Esan dezagun, indoeuropar uholde horiekin bateratsu zabaldu zirela beste zibilizazio hizkuntza boteretsu bi ere K. a. II. Milurtekoan: txinera eta adar semitikoa osatzen duten hizkuntzak (arabiera, aramearra, etab.). Europan lez, Asia Urrunean eta Ekialde Hurbilean, eta Afrika iparraldean herri eta hizkuntza uholde horien indarrez aurretik lurralde horietan egiten ziren hizkuntza zaharrak bazterturik eta galbidean gertatu ziren, eta lurralde bakartu jakin batzuetan izan ezik, beste guztiak aldendu ziren. |
Скажем, что одновременно с индоевропейской волной развернулись две другие могущественные цивилизации (обе во II тыс. до н.э.): китайская и семитическая (арабский, арамейский и др.). Точно так же, как в Европе, в Центральной Азии и на Ближнем Востоке, а также на севере Африки, сила этих лингвистических волн загнала в угол и стерла с лица земли древние языки, господствовавшие ранее в тех зонах, пощадив лишь немногие изолированные области. |
Antzinatean euskara, sustraiturik dagoen eremuan, iberiera eta indoeuropar hizkuntzen artean inguraturik geratu zen. |
В древности, на территории, где сейчас укоренен баскский, эускара был окружен иберийским и индоевропейскими языками. |