|
|
|
Xabier Etxaniz Erle Donostia |
Шабьер Эчанис Эрле Доностия/Сан-Себастьян |
Euskal Herrian ahozko literatura bizi eta garrantzitsua izan dugu. Ipuin, esaera, igarkizun, jolas eta abarren bilketak aberastasun horren adibide argiak dira. Gurea bezalako herri txiki eta baserri munduari lotutako batean, ahozko literaturak pisu handia izan du. Are gehiago herritar gehienak analfabetoak izan dituen kultura batean. Baina ahozko literatura horrek, berez duen garrantzia eta pisuaz gaina, guztiz oinarrizkoa izan da gure kultura eta tradizioa mantentzeko, euskal literaturak aurre egin dezan eta baita, neurri handi batean, gaur egungo euskal Haur eta Gazte Literatura (HGL) dagoen lekuan egon dadin. |
В Баскском крае устная литература была живой и значительной. Сборники сказок, пословиц, загадок, забав и пр. — очевидный пример этого богатства. В столь малом регионе, как наш, связанном с миром касерио, устная литература значила много. Более того, в культуре, большинство носителей которой неграмотно. Но помимо влияния и важности этой устной литературы самой по себе, она сыграла главную роль в сохранении нашей культуры и традиций, в том, чтобы баскская литература развивалась, а также в большой степени способствовала тому, что современная детская и юношеская литература (ДЮЛ) стала такой, какая есть. |
Ezin da, beraz, gaur egungo HGL ulertu ahozko literaturarekin duen zorra onartu gabe; tradizioaren eragina nabarmena da idazle askoren lanetan, hor daude, esaterako, B. Atxaga, P. Zubizarreta edo A. Lertxundiren lanak. Baina ahozko literaturak horrek, hain zuzen, animatu zuen Bizenta Mogel (1782-1854) haurrentzako lehen euskal liburua argitaratzera: Ipuin onac (1804), ipuin miragarrien aurrean Esoporen alegiak primatzen dituen obra. |
Нельзя, таким образом, понять современную ДЮЛ без признания ее долга перед устной литературой; влияние традиции очевидно в произведениях многих писателей, например, Б. Ачаги, П. Субисарреты или А. Лерчунди. Та же устная литература подвигла Бисенту Могель (1782—1854) опубликовать первую книгу в истории детской литературы: «Ipuin onac» [добрые сказки] (1804), в которой предпочитает Эзоповы басни волшебным сказкам. |
|
Haurrentzako liburuak mundu guztian, oro har, nahiko berantiar izan badira ere –eta didaktikoak beren hastapenetan-, euskaraz atzerapen hori orokorra izan zen euskal literaturan, K. Mitxelenaren hitzetan zegokien garaikoak baino zaharragoak ematen zituzten obrak. Horrela Europan alegia XVII. mendean zehar maila gorenera heldu zen bitartean, euskaraz ez zen XIX. mendearen hasiera arte prodesse delectare edo “irakatsi gozatuz” korrontea azaldu (A. Iturriaga, L. Goyhetche edo J. B. Archu, beste batzuen artean). Garai horretan haur eta gazteentzako liburu bakan batzuk baino ez dira argitaratzen euskaraz. XIX. mende bukaeran baserri eta nekazal mundua bultzatzen zuen erromantizismo berantiarrak eta sortu berria den sentimendu nazionalistak bultzatu egingo dute, lehen ikastolen sorrerarekin batera, haur eta gazte literaturaren hasiera; tematikoki bai teknika aldetik inguruko eta nazioarteko korronteetatik urrun dagoen literatura. XX. mendearen lehen urteetan hasi ziren sortzen lehen eskola elebidunak Euskal Herrian, eta horiekin batera, argitaldari garrantzitsu bat, Lopez de Mendizabal, ageri gure artean haurrentzako irakurgai eta testu liburuak plazaratuz. Liburu horiekin batera herri ipuinak, haurrentzako lehen antzerki lana edo erlijio liburuak argitaratu ziren. |
Хотя книги для детей в мире в целом появились достаточно поздно и были вначале дидактичны, отставание было характерно для всей баскской литературы в целом — по словам К. Мичелены, произведения оказывались старше времени своего появления. Так, если в Европе басня расцвела в XVII веке, на баскском языке это произошло только в начале XIX века, когда оформилось направление prodesse delectare, или «обучать развлекая» (среди прочих А. Итурриага, Л. Гойече или Ж.-Б. Арчу). В ту пору для юношей и детей на эускара издаются единичные книги. В конце XIX века поздний романтизм, обусловленный миром деревни и касерио, и возникшее тогда националистическое сознание вызывают одновременно с появлением первых школ на баскском языке, детскую и юношескую литературу — литературу, которая по своей тематике или технике отстоит далеко от общемировых и ближайших течений. В первые годы XX века возникают первые двуязычные школы в Стране Басков, и вместе с ними появляется важный издатель — Лопес де Мендисабаль, публиковавший книги, адаптированные для детей. Наряду с этими книгами были изданы народные сказки, первая пьеса для детей и религиозные произведения. |
Eta XIX. mendean nazioartean gertatu zen bezala, euskaraz ere hasten dira helduentzat idatziriko zenbait lan haur eta gazte irakurleak bereganatzen. Horixe jazo zen, esaterako Abarrak (Kirikiño, 1918) edo Pernando Amezketarra. Bere ateraldi eta gertaerak (G. Mujika, 1927) nekazal munduan giroturiko umorezko liburuekin. Herri literatura ere haurrek bereganatu zuten. Barbierren (1931) edo Mayi Ariztiaren (1934) ipuin bilketek, edo Oxobik, batzuen ustez euskal alegiagilerik onenak, 1926an argitaraturiko alegiek hurbildu egin zuten ahozko tradizio hori haurren mundura. Idazlan horiek, eta baita herri ipuin batzuek, oso idazkera eta ilustrazio lan zaindua zuten ziren garairako. Dar-Dar-Dar (1929) edo Txomin Arlote (1929) ipuinak esandakoaren adibide argiak dira. Herri ipuin hauek argitalpen zainduetan plazaratu ziren John Zabalo “Txiki”ren ilustrazio moderno eta aitzindariekin, izan ere, “Txiki” izan da euskal ilustraziogintzaren aitzindarietako bat eta XX. mendeko lehen erdian izan genuen ilustratzaile garrantzitsuena. |
И в XIX веке, как во всем мире, юные читатели начали приобщаться к некоторым произведениям, написанным для взрослых. Так произошло, например, со «Всячиной» (Кирикиньо, 1918) или «Пернандо Амескетарра» — юмористическими книгами, вдохновленными миром деревни. Сборники сказок Барбье (1931) или Майи Аристиа (1934), или сказки, опубликованные Ошоби в 1926 г., приблизили устную традицию к миру детей. По мнению многих, эти авторы — три лучших баскских сказочника. Эти произведения, а также некоторые народные сказки, были изложены и иллюстрированы на весьма высоком уровне для того времени. Сказки «Дрожь» (1929) или «Чомин-бродяга» (1929) — яркий пример сказанного. Эти народные сказки были изданы с современными и передовыми иллюстрациями Йона Сабало по прозвищу «Чики» [маленький]. Именно «Чики» стал одним из мэтров баскской иллюстрации и нашим самым значительным рисовальщиком первой половины XX века. |
HGLren hirugarren zutabea (sorkuntza eta irabazitako literaturekin batera) itzulpena dugu. Beste hizkuntzetatik euskarara eginiko ekarpenak. Alde horretatik aipagarria da euskaratutako idazlanen aniztasuna; hor daude, esaterako, Grimm anaien ipuinak (1929) edo Schmidenak (1929), O. Wilderen (1927), Croceren (1932) edo beste askoren lanekin batera. |
Третий столп, на котором зиждется ДЮЛ (наряду с художественной литературой) — перевод. Вклад, внесенный другими языками в баскский. В этом смысле заслуживает упоминания разнообразие переведенных произведений: например, сказки братьев Гримм (1929) или сказки Шмида (1929), О. Уайльда (1927), Кроче (1932) и многих других. |
Hau guztia euskarazko Haur eta Gazte Literaturaren hastapena izan zitekeen baina Espainian 1936an sorturiko gerrak, eta batez ere ondoren errepresioak, bat-bateko haustura ekarri zuen euskal letretan. |
Все это могло стать началом детской и юношеской литературы на эускара, но испанская Гражданская война 1936 г., а особенно последующие репрессии обусловили разрыв в развитии баскской литературы. | |
|
|
Gerra zibilaren (1936-1939) ondoren errepresio frankistak errotik moztu zituen euskal HGLren hasierak. Idazle gehienen heriotza edo erbesteratzea gertatu zen baita izugarrizko errepresioa eta euskaraz hitz egiteko debekua ere. Horrek, jakina, euskal literaturaren garapena eragotzi zuen. Baina, hala ere, bai Iparraldean bai erbesteraturiko euskal komunitateetan euskarazko lanak argitaratzen jarraitu zen. |
После Гражданской войны (1936—1939) франкистские преследования уничтожили ростки баскской ДЮЛ. Большинство писателей или были расстреляны, или эмигрировали. Преследование было жестоким, баскский язык оказался под запретом. Все это, разумеется, задержало развитие баскской литературы. Но несмотря ни на что, как в баскско-французском крае, так и в сообществе баскских эмигрантов, продолжилось издание книг на эускара. |
Zapalketa eta larritasun egoera horren aurrean lan bakan batzuk plazaratu ziren, J. Etxaidek Alos-Torrea (1950) gazte nobela historikoa argitaratu zuen esaterako; baina, garai horretan, aldaketa handiena “Kuliska sorta” bilduma berriaren eskutik etorri zen. Estilo eta gai ezberdinetako idazlanak plazaratu ziren aipaturiko bilduman, eta obra horien artean izan ziren HGLkoak eta gazteek “irabazitakoak” ere. |
Перед лицом репрессий и невзгод было опубликовано всего несколько текстов, например, Й. Эчайде издал «Башню Алоса» (1950), исторический роман для юношества. Но важнейшую роль тогда сыграла новая серия «Золотистая ржанка». В этой серии были изданы произведения, различные по стилю и тематике, многие из которых принадлежали к ДЮЛ и были «освоены» юными читателями. |
Garai horretan ere Euskaltzaindiak, lehiaketen bidez edo bere argitalpenen bidez, lagundu egin zuen literatura argitalpenen birsortze honetan eta zeuden hutsune batzuk betetzen. Horrela, 1955ean, euskal lehen nobela poliziakoa plazaratu zuen: Amabost egun Urgain’en. Poe, Chejov, Alarcón, Verne, Simenon edo Dickens bezalako idazleen eragina zuen obra hori Loidik idatzi zuen eta arrakasta handia izateaz gain horixe dugu beste hizkuntza batera itzuli zen lehen euskal liburua (1958an eta 1961ean, gazteleraz eta katalanez). Euskaraz argitaraturiko liburuen urritasunaren aurrean Euskaltzaindiak jarraitu zuen liburuak plazaratzen 1950eko hamarkada guztian zehar. |
В тот период Эускалцайндия посредством конкурсов и в своих собственных изданиях, способствовала этому возрождению и заполнила существовавшие лакуны. Так, в 1955 г. вышел в свет первый детективный роман на эускара: «Пятнадцать дней в Ургайне». Это произведение Лойди демонстрирует влияние таких авторов, как По, Чехов, Аларкон, Верн, Сименон или Диккенс. Книгу ждал большой успех, и роман стал первой баскской книгой, переведенной на другой язык (в 1958 г. на испанский и в 1961 г. на каталанский). На фоне скудости произведений, изданных на баскском языке, Эускалцайндия продолжала публикацию книг на всем протяжении 50-х гг. |
Apur-apurka, eta hazkunde ekonomikoari eta 60ko hamarkadako askatasun politikoari esker, Euskal Herriko egoera literarioa (baita politikoa ere) aldatzen hasi zen gero eta idazlan gehiago argitaratuz eta HGLren egoera irauliz. |
Постепенно благодаря экономическому подъему и политической свободе 60-х гг. литературная (и политическая) ситуация в Стране Басков менялась, книг печаталось все больше, и в ДЮЛ случился переворот. |
60ko hamarkadaren hasieran aldaketa handiak izan ziren euskal eta baita estatu espainoleko HGLn. 1955ean IBBY erakundea sortua zen, 1957an INLEk Haur eta Gazte Literaturarako Batzordea sortu zuen, askatasun handiagoa zegoen… Euskal Herrian lehen ikastolak sortzen dira poliki-poliki eta guztiz legalak ez izan arren, estatuak ez ditu debekatzen. Ikastegi hauek haurrentzako liburugintzaren benetako bultzatzaileak (eta kontsumitzaileak) izango dira. |
В начале 60-х гг. произошли большие перемены в баскской и испанской ДЮЛ. В 1955 г. был создан Международный совет по детской книге (IBBY), в 1957 г. Национальный институт испанской книги (INLE) организовал Комиссию по юношеской литературе, становилось гораздо свободнее... В Стране Басков постепенно открывались первые школы на баскском языке, и хотя они не были полностью легализованы, государство их не запрещало. Эти школы станут настоящими зачинателями (и потребителями) сектора детской книги. |
Baina euskal Haur eta Gazte Literaturaren benetako aldaketa Marijan Minaberryren eskutik helduko zaigu. Brankan (Baxenafarron) sorturiko idazle honek idatzi zituen haurrentzako zenbait lanek hasiera eman zioten euskal Haur eta Gazte Literaturari. Itchulingo anderea... (1963) liburuan jasotako ipuinekin eta bi urte beranduago argitaratu zuen Xoria kantari poema liburuarekin Minaberryk hasiera ematen dio batik bat gozamena bultzatzen duen literaturari; aurreko urtetako irakurgai didaktikoen aurrean berak irakurketaren plazera errebindikatu zuen. Bere idazlan literarioenak, Xoria kantari (1965), 23 poema biltzen ditu, eta bertan irakurleak errepikapenak, onomatopeiak, errimak… aurki ditzake haur txikientzako oso egokiak diren poema sinpleetan. |
Но подлинный поворот в баскской детской и юношеской литературе обязан перу Марижан Минаберри. Писательница родом из Бранки (Нижняя Наварра) написала ряд произведений, которые подтолкнули возрождение баскской детской и юношеской литературы. Рассказами, представленными в «Даме из Ичулина» (1963) и книгой стихов, опубликованной двумя годами позже («Певчая птица»), Минаберри дает начало литературе, нацеленной, прежде всего, на удовольствие. По сравнению с дидактическими текстами прежних лет, она возвращает чтению удовольствие. Ее наиболее художественное произведение — «Певчая птица» (1965) — объединяет 23 стихотворения, в которых читатель может найти повторения, ономатопею, рифмы... в простых стихах, очень подходящих для маленьких детей. |
Hala ere, urrats txiki hauek ez dute eragin handirik euskal literaturan eta diktaduraren amaiera arte ez da aldaketa nabarmenik izango euskal HGLn. 1975ean Franco diktadorea hil ondoren euskal gizarteak aldaketa politiko eta, batez ere, sozialak izan zituen. Ikastoletako ikasleen ugaritzea gertatu zen; 1979an Autonomia Estatua onartu eta hiru urte geroago Elebitasun dekretua. Azken honen ondorioz ikastegi guztietan euskara ikastearen beharra ezarri zen. |
Однако эти маленькие шаги не имеют большого влияния на баскскую литературу, и до окончания диктатуры в баскской ДЮЛ не произойдет серьезных изменений. После смерти в 1975 г. диктатора Франко баскское общество пережило политическую и прежде всего социальную трансформацию. Увеличение числа учеников школ на баскском языке в 1979 г. подкреплено статутом автономии и тремя годами спустя декретом о билингвизме. Как следствие последнего, вступает в силу обязанность обучать баскскому языку и на баскском языке во всех баскских центрах образования. |
Literatura arloan, berriz, HGLn garrantzi berezia izango duten hiru argitaletxe sortu ziren urte horietan (Hordago, Elkar eta Erein) sektorearen egituraketa emanez. |
Тем временем, в области литературы появляются три издательства, которые будут иметь особенное значение для ДЮЛ тех лет («Ордаго», «Элькар» и «Эрейн»), формируя сектор книгоиздания. |
Haur eta Gazte Literatura modernoaren hasiera |
Начало современной детской и юношеской литературы |
1980tik aurrera euskal HGLn garai berri bat sortu zen, aldaketa kualitatibo baina batik bat kuantitatibo ugarirekin. Argitaraturiko idazlanen kopurua ikaragarri handitu zen. Ia-ia ezer ez argitaratzetik, edo hamarka batzuk liburu plazaratzetik 80ko hamarkadan 300 liburu urtero, eta hurrengo hamarkadan 400 argitaratzea pasa zen. Eta aldaketa hau, ugaritze hau, garrantzitsua baldin bada, are garrantzitsuagoa da aldaketa kualitatiboa. |
Начиная с 1980 г. наступает новая эпоха в ДЮЛ, связанная со значительным изменением количественных, но прежде всего качественных показателей. Количество издаваемых книг вырастает впечатляющим образом. От практически отсутствовавших публикаций или десятка напечатанных книг в 80-е гг. переходят к изданию 300 книг в год, а в следующем десятилетии — 400. И эта перемена, этот рост, хотя и важный, уступают по значимости качественному изменению. |
Gaur egungo literatura, erakargarria, interesgarria egin behar zen, euskal irakurlea erakarri behar zuena, eta horrela 1981 eta 1984 bitartean giltzarri izan ziren hiru idazlan argitaratu ziren euskal HGLn: Anjel Lertxundiren Tristeak kontsolatzeko makina (1981), Chuck Aranberri dentista baten etxean (1982) Bernardo Atxagak idatzia eta Txan fantasma (1984) Mariasun Landaren ipuina. Hiru obra hauek euskal HGL modernoaren hasiera markatzen dute. Rodariren eragina, esaterako, nabarmena da Lertxundiren obran eta Christine Nöstlingerrena Mariasun Landarenean; Atxagaren lanean, aldiz, fantasia, errealitatea eta umorea konbinatzen dira aurrekoen kasuetan gertatzen den bezala, idazlan modernoa sortuz. |
Современная литература должна быть притягательной и интересной, чтобы привлечь баскского читателя, и вот с 1981 по 1984 г. издаются три ключевых произведения баскской ДЮЛ: «Машина утешать в печали» (1981) Анхеля Лерчунди, «Чук Аранберри в доме зубного врача» (1982) Бернардо Ачаги и «Призрак Чан» (1984) — рассказ Мариасун Ланда. Эти три произведения символизируют начало современной баскской ДЮЛ. Влияние Родари, например, заметно у Лерчунди, воздействие Кристины Нёстлингер у Мариасун Ланда. В произведении Ачаги, как и у остальных, соединяются фантазия, действительность и юмор, создавая современное повествование. |
Jakina, idazlan moderno hauekin batera, obra klasiko eta tradizionalak plazaratu ziren euskaraz antzinako gizartea, baserri giroa, islatuz. Beste alde batetik, gainera, herri ipuinetan oinarrituriko idazlan asko ere plazaratu ziren, baita historia, anekdota, kontakizun, pasadizo eta abarren bilketak ere. |
Разумеется, наряду с этими современными текстами издавались также классические и традиционные вещи, отражающие на эускара общество прошлого, атмосферу баскского хутора. С другой стороны, было опубликовано множество произведений, основанных на народных сказках, а также сборников историй, анекдотов, рассказов, случаев и т. п. |
Euskal HGL narratiba modernoa |
Современная проза в баскской ДЮЛ |
Liburu gehiago argitaratu dira euskaraz azken urteotako edozein urtetan 1545ean euskarazko lehen liburua argitaratu zenetik 1975era argitaratu diren guztiak baino. Alde horretatik esan dezakegu azken 30-35 urteotako euskal HGL aztertuta honen ikuspegi ia orokorra izan dezakegula. |
В последнее время ежегодно баскских книг издается больше, чем за период, начиная с первой книги на эускара в 1545 г. по 1975 г. В этом смысле мы можем утверждать, что рассматривая ДЮЛ последних 30-35 лет, можно представить себе общую картину. |
Horrela, arestian aipaturiko ahozko tradizioko literatura eta honen bertsio berriez gain, irakurleak korronte eta genero guztietako obrak aurki ditzake euskal letretan. Hala nola errealismo kritiko barnean kokaturikoak, edo zientzia fikziokoak, abenturazkoak, misterio edo umorea (azken hauen artean aurki dezakegu, esaterako, Joxean Sagastizabalen Kutsidazu bidea, Ixabel, 1994, benetako best-sellerra euskal HGLn, telebista eta zine aretoetara eramana). Era berean genero eta korronte hauetako idazlan asko euskaratu dira. Baina euskarazko HGLn aldaketarik handiena, beharbada, giza kritikan sakontzen edo gure burua hobeto ezagutzen laguntzen duten obren artean izan da; hots, errealismo kritiko korronte barruko idazlanetan. Tradizioko elementuetatik gaur egungo teknika berrietara guztiek balio dute irakurlearen gogoeta bultzatzen duten obra hauek egiteko. |
Так, кроме уже упомянутой литературы устной традиции и ее новых версий, читатель может найти в баскской литературе произведения любого жанра и любого направления. Это тексты в духе критического реализма или научной фантастики, приключенческие, остросюжетные или юмористические (среди последних мы найдем, например, «Покажи мне дорогу, Исабель» (1994) Хошеан Сагастисабаль, подлинный бестселлер баскской ДЮЛ, получивший воплощение в театре и кино). Равным образом было опубликовано много работ об этих жанрах и течениях. Но, возможно, самая большая перемена, состоявшаяся в ДЮЛ на эускара, произошла в сочинениях, посвященных критике общества или помогающих нам лучше понять себя, то есть в произведениях, принадлежащих критическому реализму. От традиционных элементов до новых техник современности — все годится, чтобы создавать произведения, поощряющие читателя к размышлению. |
1982an Mariasun Landak Lizardi sari jaso zuen neskatila baten eta fantasma baten arteko harremana kontatzen zuen ipuin batekin. Kariño faltak, bakardadeak, helduen ulertezintasunak eragindako harreman baten aurrean gaude. Karmentxu neskatila, helduen munduaren aurrean, babesa eta laguntza bilatzen du bere irudimenean. Txan fantasma (1984) euskal haur literaturaren lehen idazlan modernoetako bat dugu bere gaiagatik eta narrazio teknikagatik. Eta lehen obra horrek irekitako bideak kalitatezko beste idazlan interesgarri askok jarraitu dute. Geure gizartea eta haur eta gazteen mundua islatzen duten obra interesgarriak, hala nola Dado iratxoa (1986) edo Matias Ploff-en erabakiak (1992), gizentasunaren arazoa, balioen lehentasunak… planteatzen dituen ipuina. Mariasun Landa da, zalantzarik gabe, euskal HGLn errealismo kritikoa landu duen idazlerik garrantzitsuena. Bere idazlan ugari horren adibide dira; Julieta, Romeo eta saguak (1984), Alex (1990), Nire eskua zurean (1995) maitasunari buruzko ipuin iniziatikoa, amaren menpekotasuna, nerabezaroko sentimenduak… islatzen dituen ipuina, edo Krokodilo bat ohe azpian, 2003, Haur eta Gazte Literaturako sari nazionala lortu zuen ipuina eta protagonistak ohe azpian duen krokodilo batekin duen harremanaren bidez hainbat gairi buruz (gure beldurrak, bakardadea, bizi garen gizartea) gogoeta egitera bultzatzen gaituen gazte eta helduen literaturako obra. |
В 1982 г. Мариасун Ланда получила премию им. Лисарди за рассказ, описывающий отношения между девочкой и призраком. Перед нами связь, обусловленная недостатком любви, одиночеством, непониманием взрослых. Сталкиваясь с миром взрослых, девочка Карменчу ищет защиты и помощи в своем собственном воображении. «Призрак Чан» (1984) — первый современный рассказ баскской детской литературы как по теме, так и по технике повествования. И многие произведения последовали его примеру. Интересны тексты, отражающие наше общество и мир юношества и детей, такие как «Домовенок Дадо» (1986) или «Решения Марии Плофф» (1992), поднимающие проблему лишнего веса и системы ценностей... Мариасун Ланда, несомненно, ведущая баскская писательница, развивающая критический реализм в баскской ДЮЛ. Это доказывают многие ее произведения: «Джульетта, Ромео и мыши» (1984), «Алекс» (1990), «Моя рука в твоей» (1995). Повесть о первой любви, доминирование матери, чувства эпохи взросления... — темы ее произведений. «Крокодил под кроватью» (2003) — рассказ, принесший ей национальную премию в области детской и юношеской литературы, в котором главный герой, поддерживающий контакт с крокодилом под своей кроватью, ставит различные проблемы (наши страхи, одиночество, общество, в котором мы живем), побуждающие нас размышлять через это произведение, предназначенное как для юного, так и для взрослого читателя. |
80ko hamarkadaren bigarren zatitik aurrera errealismo kritikoak gero eta pisu handiagoa izan du euskal letretan; zerikusia izan dute horretan alde batetik beste hizkuntzetatik eginiko itzulpenak, U. Wölfel, F. Hetmann, M. Gripe, Ch. Nöstlinger, P. Härtling, T. Haugen eta beste idazle askoren lanak euskaratu baitira. Baina, beste aldetik, euskaraz sorturiko lanek ere pisu handia izan dute, eta gaur egun hauen artean gizarteko arlo ia guztiei buruzko lanak aurki ditzakegu. Hala nola militarizazioaz edo bortxakeriaren erabileraz (Joxeme gerrara daramate, 1992), ekologiaz (Desafioa, 1988; Joxepi dendaria, 1984), familiaz (Jaun agurgarria, 1993, Pirritx eta Porrotx arrantzan, 2004), pobreziaz (Kittano, 1988), emigrazioaz (Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian, 1984; Eztia eta ozpina, 1994), inmigrazioaz (Eddy Merckxen gurpila, 1994, Semaforoko ipuina, 2004), langabeziaz (Harrika, 1989), maitasunaz (1948ko uda, 1994, Kixmi elurpean, 2005), askatasunaz (Asto bat hypodromoan, 1984; Potx, 1992; Tristuraren teoria, 1993; Behi euskaldun baten memoriak, 1991), eta abarrez ari diren obrak ikus baititzakegu azken urteotan kalitatezko idazlanen artean. |
Во второй половине 80-х гг. критический реализм в баскской литературе усилился; это было связано с переводами, осуществленными с других языков — ведь в это время были переведены У. Вёльфель, Ф. Хетман, М. Грипе, К. Нёстлингер, П. Хертлинг, Т. Хауген и многие другие авторы. Однако с другой стороны, большую роль сыграли произведения, созданные на эускара, и сегодня мы встретим тексты, посвященные почти всем социальным проблемам. Вооруженный конфликт или применение насилия («Хошеме увозят на войну» 1992 г.), экология («Вызов» 1998 г.; «Хошепи-портниха» 1984 г.), семья («Почтенный господин» 1993 г.; «Пиррич и Порроч уходят с рыбалки» 2004 г.), бедность («Киттано» 1988 г.), эмиграция («Одно за другим я получил два letters» 1984 г.; «Мед и уксус» 1994 г.), иммиграция («Колесо Эдди Меркса» 1994 г., «Рассказ светофора» 2004 г.), безработица («Бросая камни» 1989 г.), любовь («Лето 1948-го» 1994 г., «Кишми под снегом» 2005 г.), свобода («Осел на ипподроме» 1984 г.; «Поч» 1992 г.; «Теория печали» 1993 г.; «Воспоминания баскской коровы» 1991 г.) и другие темы пронизывают качественные тексты последнего времени. |
Ezerezetik abiatu den literaturak literatura gustu ezberdinei, gai berriei, estilo berriei erantzun behar izan die, eta horregatik gertatu da ugaritze hori, boom hori euskal Haur eta Gazte Literaturan. Eta aberastasun hori, ugaritze hori idazleengan beraiengan ere nabari da; aurretik aipatutako Mariasun Landa (nazioarte mailan gure idazle ezagunetariko bat eta Andersen sarirako hautagai izan dena) idazlearen ondoan Bernardo Atxaga aurki dezakegu, hasierako surrealismotik eta baserri giroko mundutik (Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian, 1984, horren adibide garbia da), gaur egungo umore eta ironiara –Xola eta Angelito, 2004, ipuinean argi eta garbi ikus daitekeena- pasa den idazlea. |
Литература, возникшая из ниоткуда, должна отвечать различным лиетратурным вкусам, новым темам, новым стилям — вот почему произошел этот рост, этот взрыв в баскской детской и юношеской литературе. И это богатство, этот рост виден и в писателях: рядом с упомянутой Мариасун Ланда (самой известной в Испании баскской писательницей, кандидатом на премию Г. Х. Андерсена) мы видим Бернардо Ачагу, эволюционировавшего от первоначального сюрреализма и мира касерио («Одно за другим я получил два letters» 1984 г.) до современного юмора и иронии — «Шола и Ангелито» (2004). |
Era berean Patxi Zubizarreta figura azpimarratu behar dugu; sentsibilitate handiz jakin izan du tradiziozko literatura eta modernitatea batzea; Atxiki sekretua (2004) nobelan, esaterako, gaur egungo istorio bat kontatzen zaigu, neska gazte bat da protagonista eta berarekin batera sorginei buruz istorio asko eta ohitura asko kontatzen dizkion auzokoa. Horrelako idazlanen ondoan baditu ere karga poetiko handia dutenak, hala nola Usoa, hegan etorritako neskatoa (1999), abandonatua eta gero adoptatua den neska baten inguruko maitasunezko istorio edo historia labur, trinko eta paregabea. |
Равным образом мы должны выделить фигуру Пачи Субисарреты — ему удалось с большим искусством соединить традиционную литературу и современность. Так, в романе «Разделенный секрет» (2004) сюжет разворачивается в наши дни: главная героиня — юная девушка, с которой соседка делится рассказами о колдуньях и обычаях. Наряду с подобными текстами у него есть и весьма поэтические творения, например, «Усоа, девочка, которая прилетела» (1999), короткий рассказ, замечательный и содержательный, о девочке, нашедшей новую семью вскоре после того, как была брошена. |
Beste literatura generoak |
Другие литературные жанры |
Gaur egungo idazlan ia guztiak narrazioak dira, ipuinak edo nobelak (euskal HGLren %95a edo gehiago), generoen arteko desoreka nabarmenak sortuz. Antzerkiari dagokionez, haur eta gazteentzako antzerki lanak, helduen literaturan bezala, produkzio guztiaren %1a ere ez dira. Xabier Diaz Esarte, Aizpea Goenaga, Alaitz Olaizola edo Enkarni Genua dira HGLn antzerkigileen artean aipagarrienak; gutxienekoen genero horretan, ikus daitekeenez gainera, emakumezkoen presentzia oso nabarmena da. |
Почти все современные произведения — это проза: рассказы или романы (более 95 % ДЮЛ), что создает явную диспропорцию среди жанров. Что касается театра, то пьесы для детей и юношества, как и в литературе для взрослых, не достигают 1 %. Шабьер Диас Эсарте, Айспея Гоенага, Алайц Олайсола или Энкарни Генуа — признанные драматурги; в этом редком жанре также наблюдается значительное присутствие женщин. |
Poesia, aldiz, oso bestelako egoeran bizi da euskal Haur eta Gazte Literaturan 1992an gertaera batek erabat aldatu baitzuen genero horren egoera. Juan Kruz Igerabidek idatzitako Begi-niniaren poemak liburuak, ekialdeko literaturaren eragin nabaria duen poema liburuak, aldaketa ekarri zuen. Euskal literaturan hain tradizio zabal eta luzea zuen generoa HGLra hurbildu zuen Igerabidek poema liburu horren bidez, eta obra horrekin irekitako bidea jarraitu dute idazlearen beste obra askok haiku japoniarren eragin nabarmenarekin, baina baita beste estilo eta eragin ezberdinetakoek (Espainiako poesia jasoa, Europako ahozko tradizioa, limerickak eta nursery rhymes direlakoak, eta abar). |
Напротив, поэзия в баскской детской и юношеской литературе находится в совершенно другом положении, так как в 1992 г. ситуацию здесь радикально изменило одно событие. Перемену вызвало сочинение Хуана Круса Игерабиде «Стихи зеницы». Этой книгой стихов и многими другими работами Хуан Крус Игерабиде приблизился к жанру, имеющему столь долгую традицию в ДЮЛ, продолжая творить под очевидным влиянием японского хайку, а также других стилей и течений (возвышенная испанская поэзия, европейская устная традиция, так называемые лимерики и детские стишки, и т. д.). |
Beste idazle batzuek hitz-jolasak, definizioak... biltzen dituzte beren lanetan (J. Ormazabalen Hitzak jostailu, 1994, edo Irri eta barre, 2002, esaterako; edo lehen irakurleentzako Denboraren kanta-kontuak, 1995, Yolanda Arrietak idatzia eta gure ilustratzaile garrantzitsuenetariko batek, Asun Balzolak, irudikatua). Literaturarekin edo tradizioarekin jolasa eta irakurlearen konplizitatea aurki ditzakegu Jon Suarezen Ilbete dilindan (2002), eta ahozko literaturaren eraginak guztiz nabarmenak eta garrantzitsuak dira HGLren Euskadi saria irabazi zuen Pupuan trapua (2004) Xabier Olasoren obran. |
Другие писатели соединяют в своих произведениях игру слов, определений и т. д., например, «Игрушечные слова» (1994) или «Улыбка и смех» (2002) Х. Ормасабаля, или же «Песни и сказки времени» (1995) — книга для самых маленьких читателей, написанная Йоландой Арриета и иллюстрированная одним из наших наиболее значительных художников Асуном Бальсолой). Мы можем обнаружить игру с традицией и литературой в произведении «И сверху полная луна» (2002) Йона Суареса, а также влияние устного творчества, ярко выраженное и очень важное в «Тряпочке на ранке» Шабьера Оласо — произведение, получившее Премию Эускади в области детской и юношеской литературы. |
Gaur egungo euskal Haur eta Gazte Literaturaren egoeraz gogoeta egiteko aipaturiko idazlanen kalitateak garrantzi handia du, baita ilustratzaileenak ere. Hauen artean arestian aipaturiko Asun Balzola dugu Antton Olariaga eta Jon Zabaleta klasikoen artean eta beraienarekin batera J. Mitxelena, E. Odriozola, E. Eibar, M. Valverde edo A. Villate eta beste gazte askoren lana aipatu beharko genuke, beren estilo lortua eta landuarekin haurrentzako kalitate handiko lanak plazaratzea erdietsi baitute. Idazle, itzultzaile eta ilustratzaileen lanak horrek gure egoeraren neurria erakusten digute, eta jakitun gara dugun neurriaz, baina baita ere baikorrak izan gaitezke euskal HGLren kalitateagatik. |
Для понимания современной детской и юношеской литературы важно учитывать высокий уровень упомянутых произведений, а также иллюстрации к ним. Среди иллюстраторов выделяются уже упомянутые Асун Бальсола, Антон Оларьяга и Йон Сабалета, ставшие уже классиками, и вместе с ними мы можем назвать Х. Мичелену, Э. Одриосолу, Э. Эйбара, М. Вальверде или А. Вильяте. Мы также должны отметить многих других молодых художников, создавших свой собственный стиль и сумевших опубликовать свои работы. Этот труд писателей, иллюстраторов и переводчиков показывает нам уровень нашей литературы, и даже сознавая наши реальные возможности, мы можем быть оптимистами в отношении баскской ДЮЛ. |
Materialen ikusketa - Просмотры материалов : 147608
|